Musa Yanılsaması: Beyin Kalıpla Neden Okur?

Musa gemisine her hayvandan kaç tane almıştı? Doğru cevap ikiydi evet ama gemi Musa'nın değil, Nuh'un. Eğer ilk başta bir gariplik hissetmediyseniz bu beyninizin cümleyi kelime kelime okumamasından kaynaklanıyor. Tanıdık bir kalıp gördüğünde gerisini kendisi tamamlar. Peygamber ismi, gemi, hayvanlar. Kalıp yerine oturdu. 1981'de Erickson ve Mattson adında iki araştırmacı, aynı soruyu Amerikalı öğrencilere sordu. Katılımcılar Nuh kıssasını gayet iyi biliyordu. Yine de büyük kısmı hatayı fark etmeden "iki" dedi; yani zihin, cümlenin anlamını sözcüklerden değil beklentiden kurar. Az gittik uz gittik dediğimde dilinizin kendiliğinden dere tepe diye devam etmesi gibi. Hani bir dönem bunun gibi şeyler dolaşıyordu, harfleri birbirine girmiş olsa da okuyabiliyoruz. Sebep aynı: beyin harfleri tek tek değil, kelimenin kalıbını okuyor. Ezbere bildiğimiz her şey, aslında en az kontrol ettiğimiz şeydir. Şimdi zihnimizdeki bu boşluk boş bırakılmıyor. Fiyatın 199,99 yazılması mesela. 200 lira ama 100 küsur olarak kalıyor. Etikette "yüzde 80'e varan indirim", "anne eli değmiş gibi", "ev yapımı tadında" yazıyor; zihne yerleşen kısımlar "anne eli" ve "ev yapımı". Her kelime tek tek doğru, evet. Ama cümleler, beynin bu tamamlama huyunu bilen birileri tarafından bilinçli olarak kurulmuş. İşin asıl düşündüren tarafı da şu: tuzağı bilmek de kurtarmıyor. Aynı deneyde araştırmacılar katılımcıları "sorularda hata olabilir" diye önceden uyardı; hataya düşenlerin sayısı azalsa da tuzak çalışmaya devam etti.